NYAA. Madi otlhe a mo Botswana a tlhatlhobilwe gore a a na le mogare wa HIV le megare e mengwe, ka jalo a sireletsegile go ka dirisiwa. Go supafala fa dipalo tsa madi a a neng a latlhwa mo Botswana  di ile tlase, go tswa go 9% ka ngwaga wa 2004 go ya kwa go 2.7% ka 2006. Ka jalo, bodiphatsa jwa go tsenwa ke mogare ka ntlha ya go tshelwa madi kana metsi a mangwe a  a amanang le madi, bo kwa tlase.

Nnyaa. Fela Jaaka Malwetsi Otlhe A Tlhakanelo Dikobo, Mogare Wa Hiv, Ga O Itirelwe, O A Anamisiwa. Fa O Netefaditse Gore Mokapelo Wa Gago Ga A Na Mogare O, Ga Go Na Bodiphatsa Jwa Gore O Ka Go Tsena, Le Fa Lo Tlhakanela Dikobo Go Sena Itshireletso. Fela, Go Ka Nna Le Kgonagalo Ya Go Ima, Le Go Tsenwa Ke Malwetsi A Tlhakanelo Dikobo, Fa Mongwe Wa Lona A Na Le One. Ka Jalo, A Sekausu Se Dirisiwe, Kana Mokgwa Mongwe Fela Wa Thibelo-Pelegi, O O Lo Siametseng.

Mogare wa HIV, ga o amane ka go kgomana, mo go lotsatsa, ka jalo go sireletsegile go atlana mo tlhaeng. Le fa ebile mongwe wa lona a ka tswa a na le mogare, o kganelwa ke letlalo la gago, le le sa segegang. Ga gona ope yo o kileng a tsenwa ke mogare, ka ntlha ya go kgomana moo ga batho, jaaka go atlana go sena phapaanyo ya mathe, go kampana, ga mmogo le go dumedisanya ka diatla.

Go Atlana Ka Melomu E E Butsweng

Go atlana le butse melomu, ga go tsewe go le borai mo go kalo, mo kanamong ya mogare wa HIV. Selekanyo sa mogare se se fitlhelwang mo matheng, se kwa tlase fela thata, mo se sa lekaneng go fitisa mogare. Le fa go ntse jalo, fa lo atlana sebaka se seleele, molomu kana dipounama, di ka babalelwa. Mogare jaanong o tla a bo o ka tswa mo mothong yo o nang le mogare, o tsena mo mokapelong, ka go segega, kana diso tse di mo molomung.

A ke metsi a mmele, a  a supileng  fa a ka nna le mogare o montsi wa HIV: madi, peo ya senna, metsi a bosadi, maši a lebele, le metsi a mangwe  fela, a a ka tswang a na le madi.

Metsi a a latelang, ke a mangwe a a ka anamisang mogare, a e leng gore badiri ba botsogo ba ka amana le one:

• Metsi a a dikologile boboko le monyetsane
• Metsi a a dikologileng malokololo a marapo.
• Metsi a a dikologileng ngwana yo o iseng a tsholwe

Mogare o wa HIV, o fitlhetswe mo matheng, le mo dikeleding tsa batho bangwe ba ba tshelang ka mogare wa HIV, mme selekanyo sa one, se le kwa tlase fela thata. Go botlhokwa go tlhaloganya gore go fitlhela mogare wa HIV ka  selekano se se  kwa tlase mo metsing a mmele, ga go reye gore o ka anamisiwa ke metsi ao. Mogare o, ga o ise o fitlhelwe mo mofufutsong wa batho ba ba nang le mogare wa HIV. Go amana le mathe, dikeledi, kana mofufutso ga go ise go supe fa go feletse go anamisitse mogare wa HIV.

Go tsenya monwana mo maragong kgotsa mo bosading jwa motho go ka nna diphatsa fela fa e le gore monwana oo, o segegile, kana o na le diso, mme e bile o ne wa kgomana le madi,metsi a tswang mo bosading kana peo e e tswang mo mothong yo mongwe, mme metsi a otlhe a na le mogare wa HIV. Go ka nna le diphatsa fa e le gore motho yo o dirisang monwana, o nale mogare wa HIV, mme e bile monwana oo , o ne o tswa madi.

- Mogare wa HIV, le malwetsi a mangwe a tlhakanelo dikobo, di ka rotloetsana. Go nna teng ga malwetsi a, mo mothong yo o nang le mogare wa HIV, go oketsa borai jwa kanamo. Mogare o ka anama fa o na le ntho e e ka tswang madi, mo dikarolong tsa sephiri, kana tsone dikarolo tseo, go na le metsinyana a di a ntshang.
- Motho yo o senang mogare wa HIV, mme ana le malwetse a tlhakanelo-dikobo, o mo diphatseng tse dintsi tsa gore o mo tsene, fa a tlhakanela dikobo.Mogare o ka mo tsena fa ele gore malwetsi a, a mo ntshitse diso, kana go segega ga letlalo( syphilis or herpes). Mogare o ka tsena gape fa e le gore malwetsi a, a amile thata dikarolo tsa thakanelo dikobo. Kanamo ya mogare e nna kwa godimo fa e le gore malwetsi a tlhakanelo-dikobo a go ntshitse diso, go na le go sa nna jalo.
- Tiriso ya dikausu ka nako ya tlhakanelo-dikobo ke mokgwa o o siameng thata wa go thibela kanamo ya malwetsi a thakanelo dikobo, go akarediwa mogare wa HIV.

Le goka! Mogare wa HIV ga o fitlhelwe mo phefong, mo metsing, le mo dijong. E bile, ga o tshele lobaka lo loleele kwa ntle ga mmele wa motho. Ka jalo, tirisano le batho ba o tshelang le bone mo dilong tse di tshwanang le go atlana, go dumedisanya ka diatla, go gotlhola le go fapaanela dintshwana, ga go kake ga anamisa mogare go tswa mo mothong o mongwe go ya kwa go yo mongwe.

Fa di dirisiwa tse di anameng le madi di sa ntshiwa megare fa di sena go dirisiwa di diphatsa mo jweleleng ga HIV. Le fa go ntse jalo, batho ba ba iphunyang mebele le go ikgabisa a go itlhabatlhaba ba tshwanetse go sala morago tlhagiso ya go itlhokomela ga lefatshe lotlhe, ee diretsweng go thibela kanamo ya malwetse aa fitlhelwang mo madding jaaka HIV le hepatitis B. (Bolwetse jwa sebete)

Motho yo o yang go beola moriri wa gagwe ga a lebagana le diphatsa tsa go amana le mogare fela fa letlalo  le segegile mme madi aa nang le mogare a bo a tsena mo nthong. Magare aa dirisiwang ke ba ba beolang meriri jaanong a kgona go latlhwa, a tshwanetse go dirisiwa gangwe fela, ele tsela ya go hema borai ja go tsenwa ke malwetse a a fitlhelwang mo mading jaaka, Hepatitis B(bolwetse jwa sebete)

- Ditshekatsheko di supile fa bodiphatsa jwa go tsenwa ke mogare ka mokgwa o , go le ko tlase fela thata. Palo potlana fela ya batho, thata-thata ba ba amanang le tsa botsogo, ba tsenwe ke mogare ka ntlha ya go gasegelwa ke madi mo matlhong.

- Go tsenwa ke mogare ka ntlha ya go bo o gasegetswe ke madi mo ganong, bodiphatsa jwa teng jone e bile, bo kwa tlase fela thata. Legano le sirelediwa ke letlalo la teng. Gore mogare o tsene mo mading, kefa fela motho a sigilwe ke sengwe, a na le ntho e e bulegileng, kana go babalelwa golo gongwe mo ganong kana mo mometsong( fa ele gore madi a meditswe). Le fa go ntse jalo mogare o ka tsena fa e le gore madi ao, a mantsi fela thata fa a ama ntho kana gone go segega moo. Mogare wa HIV o rarolosiwa ke mathe, mme e bile o bolawa motlhofo ke letswai (acid) le le mo mpeng, fa madi a ka tswa a meditswe.

Tlhakanelo Dikobo E E Sireletsegileng

- Gore mogare wa HIV o aname ka nako ya tlhakanelo dikobo mogare o o mo mading, kana metsi a mangwe a mmele, di fetela ko go yo o dirisanyang le ene. Metsi a, a tswa mo bonneng, kana mo bosading, pele ga setlhoa sa tlhakanelo dikobo, ka nako ya sone, kana, morago ga sone. Mogare o ka anama fa metsi a anang le mogare, a tsena mo mmeleng wa motho.
- Ga o kake wa anamisa mogare fa o sena one. Fa wena le mokapelo wa gago lo sena mogare, ga gona bodiphatsa bope. Le fa go ntse jalo, ga go reye gore ga o yo. Fa go sena kanamo le madi le metsi a mangwe a mmele, ga go na bodiphatsa. Kanamo ya mogare wa HIV, e nna teng fa mogare o tsene mo mmeleng. Ka jalo, ikela tlhoko ka nako ya tlhakanelo dikobo, go ka fokotsa kanamo ya mogare.

KA NAKO YA TLHAKANELO DIKOBO: Tlhakanelo e e sa sireletsegang e ka go baya mo diphatseng tse di kwa godimo tsa go tsenwa ke mogare wa HIV, mme se se diragala fa madi kana metsi a mmele, a amana le dikarolo tse di boruma, e bile di le metsinyana, tsa mmele, jaaka bosadi, molomo, nko, kana tlhogo ya bonna. Dikarolo tse, di gotlhega motlhofo, mme go fe mogare tsela ya go tsena mo mmeleng.

- Go tlhakanela dikobo o sa itshireletsa go borai. Metsi a mmele a tsena mo mmeleng, mme fa bonna bo tsena mo bosading, bo ka baka go gotlhega, kanamo e bo e nna teng. Motho yo bonna bo tsenang mo go ene, ke ene gantsi a nnang mo diphatseng. Le fa go ntse jalo, mogare o kgona go tsena mo bonneng fa a ka kgomana le madi kana metsi a mmele a a nang le  mogare nako e telele, kana fa bonna bo na le diso.

#1: Bontsi ba tiragalo e, bo akaretsa go ka tsenwa ke mogare wa HIV. Go fokotsa se batho ba tshwanetse go netefatsa gore madi le metsi ka tlhakanelo dikobo ga di amane le bone. Dintho tse di bulegileng, marineni a a tswang madi a oketsa kgonagalo ya go tsaya mogare. Fela jalo le tshameko ya kanamo ya mebele. Tota fela le dikgobalo tse di potlana di neela monyetla wa mogare wa HIV.
#2: Dirisa itshereletso go thibela kamano le madi kgotsa metsi a tlhakanelo dikobo. Gakologelwa gore letlalo ke lone tshireletso ya mmele. Jalo letlalo le le senang dintho ke tshireletso e e lolameng e e ka go sireletsang. Gone mo seemong se se sa tlwaelesegang mogare wa HIV o kgona go tsena le ka letlalo le le sireletsegileng mme se se kwa godimo fa letlalo le na le dintho. Tshireletso e e tlwaelesegileng ke sekausu sa borre le sa bomme.
#3: Mafura a a logetsang a tlhakanelo dikobo  aa thusa le go rokotsa monate, gape a fokotsa kgonagalo ya sekausu go thubega. Mafura a jaaka Vaseline,wele le di cream a ka senya dikausu jalo netefatsa go dirisa a gotweng water- based-lubricants.
#4: Tlhakanelo dikobo ya tshwarano ka diatla le yone e kgona go anamisa HIV, bogolo ja metsi a tlhakanelo dikobo a tsena ka molomo o o nang le ntho. Tshireletso ya dikausu mo bonneng le mo bosading ka nako ya tlhakanelo dikobo ya tshwarano e ka dirisiwa.
#5: Tlhakanelo dikobo e e sireletsegileng ga e rotloetse kanamo ya mogare. Boikgapho gotlhelele mo tlhakanelong dikobo go babalesegile. Tlhakanelo dikobo le motho a le mongwe e babalesegile fela fa yo mongwe a sa lwale kgotsa go dirisanya ka go fapaanela lomao le bangwe.
#6: Mekgwa ya ikgotsofatso jaaka wa masturbation le e mengwe e babalesegile. Se se thibela kamano ya metsi a tlhakanelo dikobo le ba bangwe jalo ga gona kgonagalo ya kanamiso ya mogare wa HIV.
#7: Go sireletsega, mongwe le mongwe a a ipolelele fa mokapelo wa gagwe a amilwe ke mogare. O ka lemoga jang motho yo o lwalang ka tebo ya matlho? Ba ka tswa ba go tsietsa bogolo ba batla tlhakanelo dikobo le wena fa ba re ga ba na mogare. Bangwe ba tsenngwa mogare ke bakapelo ba ba atlafetseng “gangwe fela”. Le mongwe yo maduo a supang a sena mogare a ka tswa a amilwe ke mogare. O ka tswa a amegile morago ga go tlhatlhoba kgotsa ka bofefo a sena go itlhatlhoba.
#8: Batho bangwe ba ba amilweng ke HIV ga ba  bone go tlhokega go dirisa itshireletso fa ba na le ba bangwe ba ba amegileng. Le fa go ntse jalo , go neela tlhaloganyo go dira “pabalesego”, fa o sa dire jalo o ka amiwa ke bo rasephiphi kgotsa dikakana. Fa o setse o na le mogare malwetsi a a kotsi ka gore o ka tsenwa ke mogare jaanong wa motlhale o sele o o sa dumalaneng le melemo ya gago. Ga go a tlhatswega gore batho ba babedi ba amilwe ke mogare ba sa dirise itshireletso ba itsenya mo diphatseng mo go kafe. Fela mokgwa o o babalesegileng o ka thusa thata.
#9: Go dirisa bojalwa le ditagi go rotloetsa go ikgatholosa mokgwa wa thibelo mogare jalo batho ba ele tlhoko fa ba dirisitse bojalwa kana tagi.
#10: Tsaya tshwetso gore o itsenye go le kae mo diphatseng. Tlhaloganya seelo sa itshireletso se o ka se tlhokang mo metlhaleng e e farologanyeng ya tlhakanelo dikobo. Pele akanya ka metlhale e e babalesegileng mme o buisane le tsala ya gago ka seemo sa gago mme o seka wa letla bojalwa kana diritibatsi le e seng bontlenyane ba tsala go go tsietsa kana go go lebatsa itshireletso.